Халел Досмухамедов и его наследие

Двухъязычный веб-сайт (казахский, английский), посвященный жизни и творчеству Халела Досмухамедова. - https://www.dosmukhameduly.kz/ .

Х.ДОСМУХАМЕДОВ – ГРАЖДАНИН, ДЕЯТЕЛЬ, УЧЁНЫЙ

Халел Досмухамедулы Досмухамедов – Машаков родился 24 апреля 1883 года на берегу реки Жарыпшыққан в песках Тайсойған Кызылкогинского района Атырауской области (бывший Гурьев). 
Отец Халела – Машак (1850–1909), сын Байнака (1783–1885), происходил из рода Тумаш племени Бериш, а его мать Айкен была людьми своего времени, наделенными высокой духовностью. 
Халел начал свое обучение у сельского муллы, затем получил начальное образование в одно-классном русско-киргизском училище в городе Ойыл (Кокжар), а позже, в 1903 году, с отличием окончил реальное училище в Оренбурге. В том же году он поступил в Императорскую Военно-медицинскую академию в Санкт-Петербурге, которую 17 ноября 1909 года окончил с отличием, получив степень врача (лекарь с отличием). 
Во время учебы в Академии Халел получал стипендии статского советника Адиунга и Морского ведомства. 
С 8 мая по 31 августа 1909 года он работал в уездной земской больнице Морчанского участка Чердынского уезда Пермской губернии, совмещая две ответственные должности, что соответствует современной производственной практике выпускников высших учебных заведений. 
29 ноября 1909 года приказом №51 был назначен младшим врачом 2-го Туркестанского стрелкового батальона, где проходил военную службу до апреля 1910 года. 
С 18 апреля 1910 года по 5 марта 1913 года служил военным врачом в 2-м военном отделении Уральского казачьего войска в крепостях Ильбишин и Калмыков, занимая сначала должность младшего, а затем старшего врача. После этого он был освобожден от военной службы и переведен на гражданскую работу. 
С 1913 по 1919 год официально работал участковым врачом в Темирском уезде. 
В годы первой русской революции (1905–1907) участвовал в съезде делегатов пяти областей в Оренбурге, где был избран членом Центрального комитета первой в истории Казахстана политической организации – «Казахской Конституционно-демократической партии». 
19 апреля 1917 года на областном съезде казахов в Оренбурге был избран председателем Уральского областного казахского (киргизского) комитета. 
С 21 по 28 июля и с 5 по 13 декабря 1917 года принимал участие в Общенациональных (всекиргизских) съездах в Оренбурге. На последнем съезде был сформирован правительственный орган «Алаш-Орда», где Халел до установления советской власти занимал пост земского начальника. 
В мае-июне 1918 года вместе с Жанша Досмухамедулы был на приеме у Ленина и Сталина, где добился разрешения на создание автономии Казахстана и получил 12 миллионов рублей. 
В мае 1918 года основал автономное правительство «Временное правительство Ойыла». 
11 сентября 1918 года «Временное правительство Ойыла» было распущено, а вместо него создано «Западное отделение Алаш-Орды» под руководством Жанша и Халела Досмухамедовых. 
В начале 1920 года правительство «Алаш-Орда» официально прекратило свое существование, после чего Халел был привлечен к работе в советском правительстве. 
С 1920 года преподавал в Институте народного образования в Ташкенте и одновременно работал ординатором в клинике медицинского факультета Среднеазиатского университета. 
В 1921 году стал председателем Научной комиссии Туркестанской республики, с 1922 года – членом коллегии Наркомздрава, а с 20 ноября 1924 года – заведующим Лечебно-санитарным отделом Наркомздрава. 
18 апреля 1924 года был назначен председателем Центральной комиссии по борьбе с эпидемиями. 
В 1923 году входил в состав общества «Талап» и был главным редактором журнала «Сана». 
С 1925 года возглавлял Восточный отдел Казгосиздата. 
В 1926 году стал заместителем ректора Казахского педагогического института, а в 1927–1928 годах возглавлял комиссию по организации Казахского государственного университета. До 1 октября 1929 года занимал должность проректора университета. 
В 1924 году был избран членом-корреспондентом Центрального бюро краеведения Академии наук СССР, а в 1927 году получил звание доцента, в 1929 году – профессора. 
Активно занимался общественной работой: был членом Казахстанского общества краеведения, членом научной секции Рабпроса, председателем терминологического комитета при правительстве Казахстана и т. д. 
В результате сталинских репрессий 14 сентября 1930 года был сослан в Воронеж. 
После отбытия срока ссылки (15 сентября 1935 года) продолжил работать в Воронежском институте усовершенствования врачей, возглавлял клинико-лабораторное отделение городской поликлиники. 
Однако в разгар сталинского террора 28 июля 1938 года он был арестован в Воронеже, а 23 апреля 1939 года в Алматы приговорен к расстрелу. 
Жена – Сағира Жумағалиқызы. 
Дети: Рабига (1909), Әділхан (Әлихан) (1912), Сәуле (1913), Қарашаш, Төле, Дәметкен (1928). Они пережили все тяготы судьбы как «дети врага народа», но благодаря своей матери Сағире получили образование и стали достойными членами общества.

ХАЛЕЛ ДОСМҰХАМЕДОВ – УЧЁНЫЙ-ВРАЧ

Халел Досмұхамедұлы самоотверженно боролся с чумой, охватившей юг России и запад Казахстана. 
Он сыграл огромную роль в спасении населения Ильбиши, Темира и Тайсойгана от массового вымирания из-за эпидемии чумы. 
С 1914 года на страницах газеты «Қазақ» публиковал десятки статей, подробно рассказывая о мерах профилактики различных болезней, их симптомах, методах лечения и применяемых лекарствах. 
В номерах №60 и №602 газеты «Қазақ» за 1914 год была опубликована его объемная статья «Жұқпалы аурулар» («Инфекционные заболевания»). 
На основе своей работы по борьбе с чумой он написал фундаментальный труд «Как бороться с чумой среди казахского населения» (128 страниц), который был издан в Ташкенте в 1924 году. 
С 1920 года Халел работал ординатором в больнице медицинского факультета Среднеазиатского университета в Ташкенте. 
Помимо педагогической деятельности, он занимал должность заведующего отделом планирования и организации в Комитете здравоохранения Казахской АССР.
В 1927 году Х. Досмұхамедұлы получил звание доцента, а в 1929 году – профессора. 
В 1930 году был несправедливо репрессирован и отправлен в ссылку в Воронеж, где до 1937 года преподавал в институте усовершенствования врачей на кафедре социальной гигиены и организации здравоохранения.

ХАЛЕЛ ДОСМҰХАМЕДҰЛЫ – ИСТОРИК

Халел Досмұхамедұлы в 1923 году в Ташкенте написал научный комментарий к собранному Әбубәкіром Диваевым эпосу «Кенесары-Наурызбай» и издал его отдельной книгой. В этом труде он провел детальный анализ на основе исторических данных. 
Свои цели он объяснял следующим образом: 
- Доказать подлинность слов поэта Нысанбая, автора эпоса. 
- Представить историческую поэму как образец для школьного образования. 
- Описать, как эпос передавался из поколения в поколение.
- Показать пример издания собранных народных произведений. 
Он также дал комментарии к именам исторических личностей, географическим названиям и непонятным словам, а также представил краткий исторический обзор об Абылай хане, Касым хане и Кенесары Касымове. 
При подготовке исследования Халел Досмұхамедұлы использовал: 
- Исторический труд Шәкәріма, 
- Произведение Ахмета төре Кенесарыұлы «Кенесары және Сыдық төре», 
- Русскоязычные книги о Туркестане и Жетысу, 
- Устные сведения от известных людей того времени: Қоңырқожа Қожықұлы, Мұхамметжан Тынышбайұлы, Сатарқұл Диқанбайұлы (внук Жанкарыша), Ишанғали Аралбайұлы, Әзімхан Ахметұлы (внук Кенесары) и др. 
Он исследовал крупнейшие народные восстания XVIII-XIX веков – Сырыма Датұлы, Исатая Тайманұлы и Махамбета Өтемісұлы, Кенесары Касымова. В своей работе «Тайманұлы Исатайдың қозғалысы турасында қысқаша мағлұмат» («Краткие сведения о движении Исатая Тайманова») он дал глубокий научный анализ народных движений: 
> «Последствия восстания Исатая – переселение 1869-1870 годов. Огонь, зажженный Исатайем, тлел почти 40 лет, а затем снова вспыхнул... 
> Но среди восставших не было единства. Не появился лидер, который мог бы объединить весь Младший жуз. Восставшие предводители – Алаша, Сейіл, Байбақты, Беркін, Табын Алдаш, Дәуіт, Шекті Есет, Адай Иса – не смогли выйти за рамки своего рода, не сумели распространить восстание на более широкий уровень». 
Таким образом, Халел Досмұхамедұлы научно обосновал ход и последствия векового народного движения в Младшем жузе.

ХАЛЕЛ – ЛИТЕРАТУРОВЕД, ФОЛЬКЛОРИСТ, ЭТНОГРАФ
Ученый, обладая выдающимися исследовательскими способностями, в своих трудах «Шернияз шешен» (1925), «Легенда о строительстве медресе Көгілташ в Бухаре» (1927), «Летопись батыра Жалаңтөс о строительстве медресе «Тіллә-қари» и «Ширдар» в Самарканде» (1926) сопоставил фольклорные предания с историческими и этнографическими данными, проложив свой путь в изучении древней истории нашего народа.
Вершиной трудов Халела в области фольклористики является очерк «Литература казахского народа» (1928). В этом труде он великолепно классифицировал виды устного народного творчества. Халел был одним из первых ученых, рассматривавших фольклор в единстве с этнографическими данными. Значимость этого произведения становится еще более ценной в наше время, когда национальные традиции и сознание народа начинают возрождаться.
Ученый опубликовал редкий образец устного народного творчества – «Айтыс с духами» – в журнале «Сана» (1924 г., №2-3). Впоследствии он высказал свою гипотезу о происхождении и генезисе этого древнейшего вида айтыса, что стало ценным вкладом в науку.
ХАЛЕЛ СОБИРАЛ ОБРАЗЦЫ УСТНОГО НАРОДНОГО ТВОРЧЕСТВА, ОБОГАЩАЯ НАШЕ ДУХОВНОЕ НАСЛЕДИЕ

На основе собранных им материалов Халел подготовил предисловие и комментарии к книгам «Слова поэта Мұрата» (1924), «Аламан» (1926), «Исатай-Махамбет» (1925) и опубликовал их. Эти три книги широко используются в переиздании и исследовании наследия таких поэтов, как Махамбет, Мұрат, Ығылман, Қалнияз и многих других. 
Заслуга Халела также в том, что он первым почтил память батыров Исатая и Махамбета, которые подняли дух народа и вели его вперед, воздвигнув им памятник в слове и сделав их имена известными всему казахскому народу. В 1924 году в журнале «Сәуле» («Қазақ әдебиет – білім құрасымы», №3, приложение к газете «Ақжол», выпуск №416) была опубликована его небольшая статья «Казахские батыры: Исатай и Махамбет».

ХАЛЕЛ – ОСНОВОПОЛОЖНИК НАУКИ О МАХАМБЕТЕ

В своем небольшом исследовательском труде «Махамбет батыр» он раскрывает происхождение батыра и отмечает: «Махамбет был не только батыром, но и жырау, и домбристом». Также он подчеркивает: «Он был человеком с пламенным характером… Махамбет умел зажечь народ, увлечь его за собой».
Махамбет был выдающимся жырау, однако значительная часть его творчества утрачена. Халел использовал «слова, сохранившиеся среди народа», записанные поэтом Мұратом. 
Сопоставляя и систематизируя имеющиеся у него варианты, ученый делил их на разделы, а затем давал прослушать старейшинам и уважаемым людям из окружения Махамбета, используя в работе именно те версии, которые они считали наиболее достоверными.
В своих исследованиях «Казахские батыры: Исатай-Махамбет» и «Махамбет батыр» он всесторонне осветил среду, в которой выросли эти два выдающихся героя, их происхождение, политико-социальную обстановку того времени, двойной гнет со стороны царского правительства и хана Жәңгира. Халел подробно рассказал о том, как они возглавили вооруженное восстание за свободу своего народа и пожертвовали жизнью ради этой борьбы.
В 1924 году он издал в Ташкенте книгу «Слова поэта Мұрата». В предисловии к книге он отметил: «Человек, пишущий историю казахского народа, не может обойти стороной слова таких поэтов, как Мұрат».
«Мұрат, с одной стороны, был шежіреші, знавшим прошлое, а с другой – народным поэтом, выражавшим горести и чаяния своего народа. Его творчество имеет бесценное значение для истории литературы», – заключил он.
В книге он дал разъяснения к 248 названиям, встречающимся в дастанах «Үш қиян» и «Сарыарқа», а также в жырах «Қазтуған», «Шалкиіз», «Әттең бір қап дүние-ай», «Қарасай-Қази». Среди них он объяснил 62 имени людей и 186 географических названий, указав их точное местоположение. Это свидетельствует о глубоком знании Халелом топонимики.
Халел сыграл большую роль в составлении шежіре казахского народа. Он писал, что в составе Младшего жуза находятся племена Әлім (Әлімұлы), Байұлы и Жетіру, которые вместе называются Алшын, а народ именует себя «Үш Алшын». 
Ученый подробно перечислил 25 родов, населявших Младший жуз, указал территории их расселения в Казахстане и привел боевые кличи (ұран) каждого рода.

ХАЛЕЛ – ЛИНГВИСТ

Х. Досмұхамедов – основатель казахской терминологии, ученый-лингвист, оставивший неизгладимое научное наследие. Он провел исследования по фонетике и орфографии казахского языка, литературному языку, а также истории тюркских языков.
В 1924 году ученый издал в Ташкенте книгу «Закон сингармонизма в казахско-киргизском языке». В этом труде он писал: «Сингармонизм, если говорить по-казахски, означает согласованность, сходство».
«Сингармонизм – это особая, присущая только тюркскому языку характеристика... Вместо термина "гармония гласных" мы считаем более правильным использовать выражение "гармония звуков". В казахско-киргизском языке нет слов или словоизменений, которые не подчинялись бы закону сингармонизма», – заключил он.
Халел – ученый, разработавший и реализовавший научную программу духовного развития нашего народа. 
В 1923 году в столице Туркестанской автономной республики, Ташкенте, было создано общество «Талап». Халел Досмұхамедұлы вошел в число шести его полноправных членов. Общество занималось важными и неотложными задачами, необходимыми для народа: 
А) Изучение литературного языка казахско-киргизского народов, научной терминологии, орфографии и других языковых вопросов; 
Ә) Исследование архитектурного искусства; 
Б) Изучение истории и политики казахско-киргизского народов; 
В) Организация и совершенствование системы образования в казахско-киргизских школах; 
Г) Поддержка просветителей и деятелей искусства казахско-киргизского народов.
Халел Досмұхамедов не только способствовал решению вышеперечисленных вопросов для «содействия культурному развитию казахско-киргизского народа», но и в течение семи лет нес на себе основную тяжесть этой работы. Тем самым он озарил свой народ светом культурного просвещения.
ХАЛЕЛ – УЧЕНЫЙ-ПЕДАГОГ, ОРГАНИЗАТОР КАЗАХСКИХ ШКОЛ И ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЙ
С 1920 года Халел работал преподавателем в Народном просветительском институте в Ташкенте. 
В 1923 году он стал председателем Научного совета при Туркестанской республике. 
С того же года возглавлял «Кырғыз-казахскую образовательную комиссию». 
Кроме того, он был одним из основателей общества «Талап», созданного с целью развития культуры казахско-киргизского народов.
Совместно с казахскими деятелями, такими как Т. Жүргенов и С. Садуақасов, Халел выступал с речами и писал статьи, обосновывая необходимость создания национальных высших учебных заведений. 
В октябре 1929 года на базе педагогического института в Ташкенте в городе Алматы был открыт Казахский государственный университет (ныне КазНПУ). Халел активно участвовал в его организации и был назначен первым проректором.
В 1924 году Халел был избран членом-корреспондентом Центрального краеведческого бюро Российской академии. 
В 1927 году ему было присвоено звание доцента, а в 1929 году — профессора. 
В этот период, когда в разных регионах начали массово открываться казахские школы, он активно участвовал в создании новой образовательной системы, разработке учебников на национальном языке, а также оказал большое влияние на написание учебников по психологии, педагогике и литературе такими учеными, как М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, М. Омарханов,  Әуезов и другие. 
Халел искусно сочетал педагогическую просветительскую деятельность с изданием учебников на казахском языке, писал учебные пособия по естественным наукам на родном языке. 
В 1920-е годы он внес значительный вклад в развитие науки и образования в казахской степи: содействовал открытию кочевых школ-интернатов, выпуску учебных материалов, подготовке учителей и развитию различных научных направлений.

ХАЛЕЛ – УЧЕНЫЙ, ПЕРВЫМ НАПИСАВШИЙ УЧЕБНИКИ ПО ЕСТЕСТВЕННЫМ НАУКАМ НА РОДНОМ ЯЗЫКЕ
Выдающийся ученый, работая над первыми учебниками по естественным наукам на родном языке, осознавал всю ответственность этой задачи и писал: 
«До этого времени на казахском языке, кроме «Тіл-құрал» Ахмета, не было ни одной книги по науке. Поскольку у нас не было образца, писать научную книгу было крайне сложно. Казахский язык не был приспособлен к научному стилю, его терминология еще не была упорядочена. Поэтому настало время познакомить казахский язык с наукой и направить его в научное русло. 
При переводе научных знаний на наш язык самым важным является правильный и понятный перевод научных терминов. Давать точные и понятные научные термины на казахском языке — это очень сложная работа. Хотя поначалу создавать научную терминологию трудно, это крайне необходимая задача. 
Поэтому в первых книгах важнее не стремление к художественной выразительности и стройности речи, а именно разработка подходящих научных терминов».
Эту первую крайне ответственную, сложную и трудоемкую работу в истории казахской науки впервые осуществил Халел Досмұхамедов. Он дал казахским читателям возможность изучать естественные науки на родном языке. 
Его книга «Жануарлар» («Животные») впервые была издана в 1922 году в Ташкенте тиражом 35 000 экземпляров. Позднее, в 1927 году, она была переиздана в Кызылорде и Москве. 
Другие его труды: 
- «Табиғаттану» («Естествознание») – 1922 г. 
- «Оқушылардың саулығын сақтау» («Сохранение здоровья учащихся») – Ташкент, 1925 г. 
- «Адамның тән тірлігі» («Физиология человека») – Кызылорда-Москва, 1927 г. 
- «Адамның тән тіршілігі» (казахско-русский словарь по естественным наукам) 
- «Сүйектілер туралы» («О костных рыбах») – 1928 г.

ХАЛЕЛ – ЖУРНАЛИСТ, ПЕРЕВОДЧИК, ИЗДАТЕЛЬ
С 1913 года Халел взял в руки перо и начал участвовать в работе печати. В этот период он регулярно писал статьи для газет «Орал», «Пікір» и «Қазақ».
Халел писал научно значимые статьи о языке, народном образовании, истории, медицине и лечении на страницах газет и журналов, таких как «Шолпан», «Ақжол», «Еңбекші қазақ», «Сәуле». Он основал журнал «Сана» при кыргызско-казахской комиссии и стал его редактором. 
В 1923 году возглавил отдел Государственного научного издательства Туркестана.
Халел вместе с профессором Поливановым подготовил к печати и отредактировал книгу «Дополнительные материалы к истории султана Кенесары» (1923), а также сборники жыров «Қыз Жібек» (1923) и «Кенесары-Наурызбай» (1923).
В 1923 году при «Казахско-кыргызской комиссии» Халел открыл журнал «Сана» и сам стал его издателем. Журнал ставил перед собой задачу работать в 52 направлениях в сфере народного просвещения и большую часть из них успешно реализовал.
Он также занимался научно-популярными переводами, расширяя кругозор читателей. Халел перевел на казахский язык книги Ю. Вангера: «Рассказы о том, как устроено и работает наше тело» (Денелеріміздің түзелуі мен жұмыс қылуы, 1924) и «Рассказы о том, как живут и устроены растения» (Өсімдіктердің тіршілігі мен түзелуі туралы әңгімелер, 1924). Кроме того, он сам написал на русском языке книгу «Как бороться с чумой среди казахского населения» в 1918 и 1924 годах.

 Первый том. Душевное здоровьеx
Х. Досмухамедов 
Год выпуска: 2017 
Количество страниц: 432 
Издательство: «Арыс», Алматы 
Информация о книге: 
Досмухамедулы Х. Труды: Первый том. Душевное здоровье / Составитель – профессор Г. Анес. — Алматы: Издательство «Арыс», 2017. — 432 страницы + 16 страниц иллюстраций. 
Впервые выходит полный трёхтомник трудов выдающегося государственного и общественного деятеля, лидера движения «Алаш», профессора Халела Досмухамедулы (1883–1939). В первый том его избранных произведений вошли работы, посвящённые истории и родословной казахов, литературе и языку. Книга предназначена для всех, кто интересуется казахской духовной культурой, особенно для студентов, магистрантов и молодых специалистов.

Третий том. Животные
Х. Досмухамедов
Год выпуска: 2017 
Количество страниц: 536 
Издательство: «Арыс», Алматы 
Информация о книге:
Досмухамедулы Х. Труды: Третий том. Животные / Составитель – профессор Г. Анес. — Алматы: Издательство «Арыс», 2017. — 536 страниц. 
Впервые выходит полный трёхтомник трудов выдающегося государственного и общественного деятеля, лидера движения «Алаш», профессора Халела Досмухамедулы (1883–1939). Третий том его избранных произведений включает учебник «Животные», который был издан в начале XX века и переиздавался трижды в трёх книгах. Книга предназначена для всех, кто интересуется казахской духовной культурой, особенно для студентов, магистрантов и молодых специалистов.

 Второй том. Здоровье тела 
Х. Досмухамедов
Год выпуска: 2017 
Количество страниц: 496 
Издательство: «Арыс», Алматы 
Информация о книге: 
Досмухамедулы Х. Труды: Второй том. Здоровье тела / Составитель – профессор Г. Анес. — Алматы: Издательство «Арыс», 2017. — 496 страниц. 
Впервые выходит полный трёхтомник трудов выдающегося государственного и общественного деятеля, лидера движения «Алаш», профессора Халела Досмухамедулы (1883–1939). Второй том его избранных произведений включает учебники «Жизнедеятельность человека» и «Естествознание», которые были опубликованы в начале XX века. Книга предназначена для всех, кто интересуется казахской духовной культурой, особенно для студентов, магистрантов и молодых специалистов.
 Аламан 
Х. Досмухамедов
Год выпуска: 1991 
Количество страниц: 176 
Издательство: Ана тілі, Алматы 
Информация о книге:
Досмухамедулы Х. Аламан (Составители, авторы предисловия и комментариев – Гарифолла Анес, Аманкос Мектепов, Шамшадин Керимов) — Алматы: Издательство «Ана тілі», 1991. — 176 страниц. 
Выдающийся ученый, врач, историк и общественный деятель Халел Досмухамедулы, ставший жертвой сталинских репрессий 1930-х годов, оставил ценные труды по истории и теории литературы, а также по вопросам языка. Он собрал образцы казахской литературы и составил хрестоматию «Аламан». 
В этом труде автор глубоко и научно обоснованно анализирует произведения Махамбета Өтемисулы и Мұрата Мөңкеұлы. Также он изучил законы гармонии звуков в казахском и киргизском языках. Эти работы, не потерявшие своей актуальности, спустя почти семьдесят лет вновь стали доступными для читателей.

  Программа специального курса «Халелтану»
Г.Б. Базаргалиев 
Год выпуска: 2002 
Количество страниц: 16 
Издательство: Государственный университет имени Х. Досмухамедова 
Информация о книге:
Базаргалиев Г.Б. *Программа специального курса «Халелтану»* — Атырау, 2002. — 16 страниц. 
В программе проводится анализ просветительского, научно-педагогического наследия выдающегося ученого, просветителя, педагога, профессора Халела Досмухамедова. Этот спецкурс предназначен для всех специальностей университетов и институтов в качестве вводного курса в профессию и курса по истории педагогики.
 Близкий своему народу Халел Хаким 
Толеген Жанабайулы
Год выпуска: 2018 
Количество страниц: 206 
Информация о книге:
Великая личность казахского народа, один из двух руководителей Западного отделения Алаш Орды, государственный и общественный деятель, выдающийся ученый, профессор Халел Досмухамедов — фигура, о которой можно рассказывать бесконечно. 
Писатель-краевед, почетный журналист Казахстана, лауреат премии Союза журналистов Казахстана, почетный гражданин Кызылкогинского района Толеген Жанабайулы в своем публицистическом повествовании делится малоизвестными фактами о жизни ученого, его родном крае, семье и окружении. В книге также описаны важные моменты, связанные с возвращением имени Халела Досмухамедова народу, включая как радостные, так и непростые эпизоды. Издание предназначено для широкой читательской аудитории, преподавателей и студентов учебных заведений.

https://drive.google.com/file/d/1G46I-qrmlTCk1Q1z2FGacfB9mrhPWBID/view?usp=sharing 

Оқушының саулығын сақтау.
Сохранение здоровья учащихся.
Maintaining the health of students.
Анарбек Регина Куанышбеккызы
Год выпуска: 2023 Количество страниц: 20 
Информация о книге: Книга великого ученого, общественного деятеля, просветителя и натуралиста Халела Досмухамедулы «Оқушының саулығын сақтау» была переведена на три языка (казахский, русский, английский) и предназначена для всех студентов.
https://drive.google.com/file/d/1DoA1z1KdWXpC-dCaJspRa1lvkWAQNm9v/view?usp=sharing

📎 Прикрепленные файлы:

23 мая 1994 года постановлением Кабинета Министров Атыраускому педагогическому институту было присвоено имя выдающегося ученого, профессора Халела Досмухамедова. Возвращение имени великого ученого Халела Досмухамедова открыло возможности для изучения его многогранного и неисчерпаемого научного наследия, а также для глубокого исследования его педагогического наследия.

В целях дальнейшего совершенствования высшего образования, развития системы подготовки специалистов и научно-педагогических кадров в регионе Кабинет Министров Республики Казахстан своим постановлением от 2 июня 1994 года преобразовал Атырауский педагогический институт имени Халела Досмухамедова в Атырауский университет имени Халела Досмухамедова. 

В его состав вошли: 

- Атырауский филиал Казахского национального технического университета, который был переименован в Институт нефти и газа при Атырауском университете имени Халела Досмухамедова; 

- Актауский филиал Атырауского педагогического института имени Халела Досмухамедова; 

- Атырауское педагогическое училище; 

- Атырауский политехнический техникум; 

- Областной институт повышения квалификации учителей.

Научное наследие выдающегося ученого было включено в планы научно-исследовательских работ профессорско-преподавательского состава отдельных кафедр Атырауского университета имени Халела Досмухамедова. 

С 2003 года, согласно решению Ученого совета университета, курс «Халеловедение» был введен в учебные планы всех специальностей университета. В этом же году под редакцией доктора педагогических наук, профессора К.Б. Сейталиева и кандидата педагогических наук, доцента Г. Базаргалиева была издана программа курса и учебник «Халеловедение» объемом 15 п.л. 

Кроме того, с ноября 2024 года в университете начал свою работу научно-исследовательский центр «Халеловедение».

                                                                                           Торжественная церемония возложения цветов к бюсту Х. Досмухамедова и почтение его памяти.

Халел Досмұхамедов ғұлама ғалым ағартушы педагог

Халқымыздың тарихында белгілі орны бар, ұлтымыздың рухани өрлеуі мен дамуына айтарлықтай үлес қосып келе жатқан өңірлердің бірі – бүгінгі Атырау облысының аумағы екені баршаға аян. Ежелгі халқы өз алдына ұлыс болып, іргесін бекіте бастаған алмағайып заманнан бері Атырау өңірінің теріскей жағында шалқып жатқан ұлан-ғайыр даланың тарихи рөлі бүгінгі таңда зерттеушілерді тоқтаусыз қызықтырып келеді. Есте жоқ ескі дәуірлерде осы өңірден қаншама батырлар, ақын-жыраулар, ділмәр шешендер мен данагөй билер шықты десеңізші! Атыраудың арыстары қазақ сахарасының қоғамдық өмірінде өз қолтаңбаларын қалдырған алыптар еді.
Біз осы Атырауда өлкесінің арғы-бергі тарихына көктей шолу жасап, оның кейбір маңызды кезеңдерін тәптіштей таразылап жатуды жөн көрмедік. Біздің міндетіміз – отандық тарихымыздың көлеңкелі тұстары мен ақтандақ ақиқаттарын халқымен қайта қауыштыру.
Ұзақ жылдар бойы, кеңестік идеологияның кесірінен тар қапаста қамалып, қуғын – сүргіннің құрбаны болған арыстар есімін ел тарихына енгізу – кейінгі ұрпақтың азаматтық борышы. ХХ ғасырдың бас кезеңінде қазақ жеріне шуағын шаша бастаған ағартушылық, ұлт – азаттық қозғалыстарының танымал өкілдері осынау қасиетті топырақтан да көптеп шықты.
Солардың бірі, тіпті бірегейі – осы баяндамаға арқау болып отырған Халел Досмұхамедов. Халелдің қазақ халқы үшін, өзінің ұлы отаны Қазақстанның келешегі үшін сіңірген, артына қалдырып кеткен елеулі еңбектері бүгінде бағалауға тұрарлық.
ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамындағы саяси өмірдің бел ортасында Халелдің қайраткерлік іс – қабілеті ардагер азаматты ұлтының ұраны боларлық биік дәрежеге көтергені рас. Арпалыс кезеңдерде өткізген өзінің қысқа ғұмырында ол дархан дарынын, қарымды қабілетін және еңбекқорлығын мейлінше өз деңгейінде көрсетіп кеткен азамат.
Табиғатынан талантты тұлға – Халелдің қалыптасқан ортасы – қазақтың бақ қонған киелі ауылы мен ел билігін тізгіңдеген билер ортасы еді. Ол өзінің ана тілі – қазақ тілімен бірге латын, араб, парсы, түрік, орыс, неміс және француз тілдерін тиісті деңгейде еркін меңгере біліпті. Осынау көп тіл білетін полиглоттық қасиетті ұлы ғұламаның жан – жақты дарынын ашып көрсетуге септігін тигізді десек, шындықтан алыстай қоймаймыз. Ол тілдің бүлкілдеп соғуын тамыршыдай тани білген сезімтал лингвист, фольклорист, тарихшы- этнограф және аудармашы болған.
Жан – жақты білімінің арқасында биология, зоология, медицина салаларында мән – маңызды жоғары көптеген еңбекткр жазды. Тіпті, Халел Досмұамедұлының бүгінгі таңда биология ғылымының қазақ топырағында өсіп - өркендеуі үшін қосқан үлесі, сонымен бірге оның лингвист ретіндегі еңбектері әлі күнге дейін толық талқыға түспей келеді.
Бұл кісінің азды – көпті зерттеліп, жұртшылықтың, тарихшы зиялыларымыздың назарын аудартып келе жатқан қырларының бірі – оның ұлт – азаттық күрес жолындағы саяси еңбегі, қоғам қайраткері ретіндегі халқына сіңірген қызметі. Бүгінгі ұрпақтың басым көпшілігі, егер білетін болса, Халелді, ең алдымен, нақ осы қырынан таниды және бағалайды. ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамындағы демократиялық ой – пікірдің қалыптасып, ұлттық ұран дәрежесіне дейін дамытуына тікелей ықпал еткен саяси қайраткерлер саясат аренасына талай алып ой иелері мен қарымды қайраткерлерді көтерді. Ұлт санасында сан ғасыр тұншығып жатқан азаттық идеясын ұлт ұраны деңгейіне жеткізіп, оны іс жүзіне асыра білді. Қазақ халқының тарихында еңселері биік, жүздері жарқын, есімдері алтын әріптермен жазылар ұлт зиялыларының қатарынан Алаштың қайраткер ұлы Халел Досмұхамедұлы да көрнекті орын алады.
Ұлтының басқа жұртпен терезесі тең, тәуелсіз ел болуын мақсат тұтқан қазақтың ат төбеліндей зиялы қауымы Алаш есімін ұран қылып, қаншама қайрат жасаса да, қол астындағы халыққа Кеңес өкіметі саясатының зорлықшыл әдістерін де мойындап, қолдарынан келгенше туған халқына игі қызмет көрсетуге әрекет етті. Зиялы қауым өкілдері ұстараның жүзіндей жалт – жұлт еткен саясаттан амалсыз бас тартып, халқының келешегі жолында мәдени ағартушылық қызмет атқарды. Қазақ халқының санасын жайлаған дерттің емін біліп, қараңғыда қарманған халқын жарыққа жетелеген ұлт зиялылары енді өздерінің терең білімі мен қолдан келер жақсылығын халқының жарқын болашағына арнады.
Алащ үкіметі таратылған соң, қазақтың озық ойлы зиялылары Кеңес өкіметінің мәдени – ағартушылық жұмыстарына, елдегі мәдени қайта құру істеріне белсене араласады. 1920 жылдың күз айларында ол Қазақтың халық ағарту институтына оқытушы болып қызметке тұрғаны белгілі. Сонымен қатар Халел Орта Азия университеті медицина факультетінің ауруханасында ординаторлық қызмет жасайды.
... 1923 жылы Түркістан Республикасына қарасты ғылыми кеңестің төрағасы болып сайланып, мемлекеттік ғылыми баспаның бөлім жеткшісі міндетін де қоса атқарып жүреді... Кеңес өкіметі қатарындағы Түркістан автономиялық республикасы құрамына Қазақстанның біршама жері мен халқы кіретін еді. Республиканың орталығы Ташкент қаласында қазақтың озық ойлы азаматтары бірлесе жемісті еңбек етті. Кезінде кеңестік идеологияға қарсы шығып, тәуелсіз ұлттық мемлекет құруды мақсат тұтқан ұлт зиялылары жаңа өкімет тарапынан өздеріне деген сенімсіздік пен суық қабақты сезіне жүрсе де, халқының ертеңі үшін ұлт тағдырына бей – жай қарай алған жоқ. Осы бір аласапыран кезеңде қазақ қоғамында қалыптасқан жергілікті ұлт зиялыларының ағымы мемлекет саясаты мен ұстанған идеялары арқылы бір – біріне қарама – қарсы келсе де, олар заман ағысына қарай қандай жолды таңдаса да, алдарына қойған мақсаттары біреу – ақ – ол халқына, ұлтына қызмет ету еді. Осы мақсатта ардагер азаматтарымыз барлық идеялық тартысты тоқтатып, бір арнадан табылып, жұмыла жұдырық болып, қиын – қыстау кезеңде бір – біріне сүйеу бола білді.   Міне, біздің халқымыздың тарихына бұйырғаны, алайда тар маңдайға сыймай кеткен, қайталанбас зиялы қауымның қыруар еңбегінің бір көрінісі.
Біз Сейфулиннен Жұмабаевты, Жандосовтан Тынышбаевты, Нұрмақовтан Ермековты, Сәдуақасовтан Бөкейхановты, Рысқұловтан Досмұхамедовты бөліп-жарып, олардың еңбектері мен қызметтерін жеке-жеке көрсетуге, бірінен бірін жоғары коюға абай болуымыз керек. Бұл азаматтардың қай-қайсы да бар өмірін халқына арнап, сол жолда өздерін құрбан еткен жандар.Өздерінің от-жалын ғұмырында бірін-бірі толықтырған қазақтың келбетті ұлдары еліне баға жетпес еңбек еткен асыл тұлғалар еді.
Кешегі тар заманда қуғын-сүргінде жүрген Алаштың ардагер ақыны Мағжан Жұмабаевты Сәкен Сейфуллин қызметке тартса, қазақтан шыққан тұнғыш теміржол инженері Мұхаметжан Тынышбаевты Тұрар Рысқұлов Түрксиб теміржол құрылысының штабына әкеп отырғызды. Халел Досмұхамедұлы да Рысқұловтың тікелей көмегімен республиканың мәдени-ағартушылық саласына жұмысқа тартылды. Міне,Ташкенттегі зиялы қауым ортасында Халел Досмұхамедовтың ғалымдық, ұстаздық, қайраткерлік болмысы жарқырай көрінеді . Қазақтың асыл арыстарының 1920-1937 жылдардағы өмірі мен қызметінің әрбір күні қауіп-қатер, жала, қуғындалумен қылшылдаған қылыштың жүзінде өтті. Зұлмат заманның тар шеңберінде, күнделікті аңду мен қуғын астында халқымыздың ардақтылары қазақтың рухани-мәдени құрылысының дамуына айтарлықтай үлес қосып үлгерді. Олар жұртының шын мәніндегі жанашыр арашашысы екендерін көрсетті. Ешқандай саясат пен ұлтшылдық идеяны көксемей-ақ, халқының қажнетіне жарауға тырысты Бұл жағдай түсінікті де еді, ендігі жерде ұлттық ұранды көтеруге, күшіне әбден енген Кеңес үкіметі ешқандай мүмкіндік бермеді. Ұлт зиялыларының үкімет саясаты аясындағы нақты іс-әрекеттері халқына рухани қызмет ету және оның сана-сезімін шамасы келгенше улы идеологиядан аман сақтау болды. Тәуелсіз ұлттық мемлекет дәрежесіне жете алмаса да, ендігі жерде қазақтың ұлттық болмысы мен рухын сақтап қалуға еңбек етті. 
 Халқының еңселі ел болуын көксеген ұлт зиялылары ел арасындағы оқу-ағарту саласын көтеруді, сөйтіп, жұрт санасын сауықтыра отырып, ұлттық болмысты сақтауды мақсат тұтты. Олар Кеңес үкіметінің алысты көздеген зымиян саясатының негізгі түп-төркінін де білді. Осы саясатпен іштей, астыртын, өздерінің білім-қабілеттері мен іс-әрекеттерін жұмсай отырып күрескен есіл боздақтар алдымен ұлтының этнос ретінде жойылып кетпеуі үшін оның тілін, әдет-ғұрпын, әдебиетін, мәдениетін, тарихын жинақтап, зерттеп-зерделеп, ұлттық рухын байлығына айналдыруға тырысты. Осы салада олардың, атап айтқанда, М.Тынышбаев пен С.Асфендияровтың тарихтан, Ж.Аймауытовтың психологидан, А.Байтұрсыновтың тілден, М.Жұмабаевтың педагогикадан іргелі еңбектері туындады. Бұлар еліміздің рухани тәуелсіздігі үшін ұлт зиялыларының қаламы мен білімінен туған ерекше күрестер көрінісі болды. Халел Досмұхамедұлы да осы жылдары тарих, әдебиет , педагогика салаларында айтарлықтай мұралар қалдырып еді...
Қазақ педагогикасы мен ағартушылық саласында айрықша із қалдырған көрнекті тұлғалардың бірі – Халел Досмұхамедұлы. Халел ұлттық педагогиканы ғылыми түрде негіздеп, бір ізге түсіруде үлкен еңбек сіңірген еді .Ол кісінің бұл саладағы еңбегі көп уақытқа дейін зерттелмей келгені оның саяси белсенділігіне, ұстаған жолы мен идеясына байланысты екені қазір баршаға аян. Өйткені "халық жауы" деген жалған айдар тағылған арыстарымыздың қатарында Халел болды. Ғұламаның көптеген еңбектері қиын-қыстау заманда, өкімет тарапынан қудалау кезінде жоғалып кеткендіктен ол ақталғаннан кейін де оның артында қалған ұлан-ғайыр мұрасын тауып, талқыға салып, іріктеп,ғылыми тұрғыдан зерттеу оңайға түсіп жатқан жоқ..
Қазіргі таңда қолда бар еңбектері ғұламаның ғылыми қызметін зерттеуге негіз болып отыр. Көрнекті тұлғаның ағартушылық саласындағы еңбегінің, педагогтік-ұстаздық қызметінің алатын орны ерекше. Ол қандай жұмыста жүрсе де,өзінің дәрігерлік міндетін бір сәт ұмытқан емес. Балаларды жанындай жақсы көрген ол, көбінесе, тіпті айдауда жүрген кездерінде де, мектеп дәрігерінің қызметін қоса атқарып отырған. Институтта жүрген жылдары бала тәрбиесімен айналысқан ғалым – педалогия кафедрасын ұйымдастырып, кейіннен "Педалогия ғылымының профессоры" деген атағын да алған. Халқының тәнінің саулығын бәрінен жоғары қойған Халелдің қасиетті мамандығы халқының мұқтажын өтеуде үлкен еңбекке айналды.
Ол кісі Ташкент қаласында орналасқан және сол кездегі ел ішіне білімнің жарық сәулесін таратуда елеулі ықпал жасаған Қазақтың халық ағарту институты деп аталатын оқу орнында жұмыс істеді. Бұл өзі мектептер мен мектептен тыс мекемелер, халық ағарту ұйымдары үшін мамандар даялайтын жетекші оқу орындарының бірі болған. Ұлтының рухани жаңғыруы мен мәдени дамуына қызмет еткен ұлт зиялылары осы мақсатта өздерінің ағартушылық ұйымдарын құрып, оны өз мақсаттарын іске асырудың тетігіне айналдырды.
Ташкентке шоғырланған зиялы қауым өкілдері ұлтына мәдениет шамшырағын жеткізуді мақсат еткен "Талап" атты қоғам құрады. Қоғам төрағасы болып – Халел Досмұхамедов, мүшелері: профессор Александр Эдуардович Шмидт, Иса Тоқтабаев, Мырзағазы Есболов, Мұхамеджан Тынышбаев, Мұхтар Әуезов,Қасым Тыныстановтар сайланады. Мағжан Жұмабаев, Әбубәкір Диваев, Николай Архангельский, Тұрар Рысқұлов, Сұлтанбек Қожановтар "Талап" жұмысына белсене араласады.Ондаған кітап,оқу құралдары осы қоғам күшімен жарық көреді.
Х.Досмұхамедұлының республикадағы оқу-ағарту саласына сіңірген елеулі еңбегі ескерусіз қалған жоқ. Халел 1927 жылы доцент,1929 жылы профессор атағы берілді. Ол 1924 жылы Ресей Ғылым Академиясының Оталық Өлкетану бюросының тұңғыш корреспондент-мүшесі болып сайланды.Сонымен қатар өзінің мамандығы бойынша Денсаулық Сақтау Комиссариатында жоспарлау-ұйымдастыру басқармасының меңгерушісі қызметін де атқарған.1924 жылы Ташкентте Қазақ-қырғыз білім комиссиясы жанынан "Сана" журналын шығарып,өзі басшылық жасап отырды.
Халық ағарту саласында атқарған жемісті еңбектері Халелдің шын мәнісінде халқының жанашыр ұлы екенін көрсете білді. Досмұхамедұлы мәдени-ағарту тұрғысында былай деді: "...Заманымыз – мәдениет заманы, мәдениетке біілім жеткізеді. Білім оңайлықпен қолға түспейді. Білім...алуға көп еңбек, аса сабыр керек. деп айтқан. Халелдің тереңнен тартқан бұл ойының түп төркіні – халқына еңселі ел болам десеңдер алдымен оқу-білім, мәдениетке бет бұруын көрсетуі еді. Оқу-білімге мұқтаж қазақ халқының рухани дүниесінде үлкен төңкерістер жасаған ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы мәдени-ағарту жұмыстарының бел ортасында жүрген Досмұхамедұлы өзінің тұңғиық,таза даналық ойлары мен еуропалық сапалы білімін ұштастыра білді.
Х.Досмұхамедұлы этнопедагогика мен этнопсихология саласына айтарлықтай қомақты үлес қосты. Қазақ халқының ұлттық мінез-құлқының ерекшеліктерін ғылыми тұрғыда алғаш рет негіздеді. Халелдің этнопсихология мен этнопедагогика саласында айтқандары көбіне оның фольклорлық еңбектерінде жарияланған.Оның себебі,ұлттық педагогика мен психология ерекшеліктерін ғұлама осы саладан іздеген екен.
Этнопсихология қарастыратын психологиялық мәселелер ауыз әдебиетінде өлшеусіз мол. Мұны Х.Досмұхамедұлы өз еңбектерінде анық көрсете білді. Мысалы,қазақтың айтыс өнерінің сан алуан түрлерінде адам жан-жүйесінің небір жақтары - ойлау,сөйлеу,қиял,сезім,ерік-жігер,мінез,т.б. - әр қырынан көрініп жатады.
Халелдің пайымдауынша – қазақ халқының ауыз әдебиеті – тәлім-тәрбиенің негізгі қайнар көзі оның бұлай тұжырымдауына себеп,өзінің рухани білімінің осы салада қалыптасқанында жатыр.Ол қазақ әдебиетінің қай жанры болмасын,тәлім-тәрбиелік мазмұнға бай келетінін онда көшпенді халықтың өмір салты, психологиясы жан-жақты көрініс табатынын айтады. "Қазақтың жеке өмірінің барлық сәттері туғаннан бастап өмірінің соңына дейін,жеке адам,тұтас халықтардың немесе жеке рудың туған өміріндегі барлық оқиғалар халық әдебиетінде жырланады.Мәселен,сәбидің дүниеге келуі мен алғашқы жылдары халық поэзиясында шілдехана,бесік жыры, (колыбельная песня)атты арнайы жырлар түрімен аталып өтеді",-дейді Халел.Ол халқының болашағы – келер ұрпақтың келешегі мен ертеңін де ойдан шығармай, арнайы көңіл бөліп отырған. Жас ұрпақтың ұлттық тәрбиесінің бастау бұлағы – халықтың қайнаған тұрмыс-тіршілігі мен салт-дәстүрлерінің халық әдебиетіндегі көріністерінің маңыздылығын көрсетеді.
Х.Досмұхамедұлының айтуынша, ұлттық тәлім-тәрбие сәбилік, бозбалалық ,жастық шақ кезеңдерінде, той-томалақ,айтыс,ән-күй,өлең-жырлардың мазмұнын анық жақсы байқалады,яғни,қазақ баласының шыр етіп жерге түскенінен бастап кәмелетке толғанға дейінгі тыныс-тіршілігі ән мен жырдың аясында қалыптасады. Қазақтың тілі мен өнерін ғасырлар бойы дамыта отырып осы күнге жеткізген ұлттық музыка екенін Халел дәл көрсете білген.Халел өз сөзінде: "...Әдеттте оныңең бірінші еститін үні – анасы айтқан бесік жырының әуені", -дейді. Генетиктердің айтуынша бала ана құрсағында жатқанда-ақ анасының дауыс ырғағын, қимыл-қозғалысын сезініп,белгілі бір этностың тілімен ақпарат алып отыратындығы дәлелденіп отыр. Халелдің бала психологиясының ерекшелігіне байланысты түйіндері халықтық педагогикадан гөрі ғылыми педагогика мен психологияға жақын,этнопедагогика мен этнопсихологияға байланысты айтылған ойлар.Яғни,Халел тәрбие мәселесіне ғылыми сипат беріп қазақ халқының ұлттық психологиясын,оның тіл ерекшелігі мен музыкасын,әсіресе,қасиетті домбырасы арқылы көрсеткен.
"...Қазақтың өз баласын тәрбиелеуде дыбыстық ырғақтардың басты орындарға шығуына,сірә,халық әдебиетінің,халық әндерініңкең таралып,дамуы және қазақтардың өмірдің кез-келген жағдайында өлең шығарып,ән айтуы бір себеп болса керек", - деп Халел алғашқы ойын жалғастырады. Халел осы ғылыми маңызы бар түйініне сабақтас-мына пікірдің этнопедагогикалық мәні айтарлықтай: «Бала тілінің дамуы мен жеке адамның қалыптасуы мәселелеріне халық балалар әдебиетін зерттеудің көптеген мағлұмат беретіні сөзсіз.Сондықтан да қазақ педагогтары бұған дұрыс көңіл аударулары қажет .Халел ұлттың этнос ретінде жер бетінен жоғалмауын,оның одан әрі дамуы-тілге байланысы екенін,әсіресе,жас баланың ана тілін дамыта меңгеруін баса көрсетті.Сол кезде-ақ Халел тіл мәселесін төменнен дамытуды,оны халықтың рухани өмірінен тікелей байланыстыра отырып өрістетуді ұсынған екен.Бұл дегеніміз-ана тіліміздің өмірлік өркендеуінің көрінісі.
Халел халық педагокикасына қатысты атауларға тоқталып,анықтамалар жасады. Ол қолданған атауларының қатарына шілдехана, бесік жыры, сәлемдесу, көрісу, бата, алғыс, ырым, тыйым сөздер, мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш, өтірік өлең, үйлену тойы өлеңдері (жар-жар, той-бастар, қоштасу,сынсу) жоқтау, жұбату, көңіл айту, аруақпен айтысу, әпсана, аңыз, шежіре, айтыс, шешендік өнер,билік сөз,өсиет діни ғибраттық сөз,тарихи өлең,билік сөз,өсиет,діни ғибраттың сөз,тарихи өлең,батырлық жыр,емшілік жырлар,қисса,ғашықтық жыр,түс жору,т.б.жатады.
Халел Досмұхамедұлы әдебиет зерттеушісі ретінде де біраз еңбек сіңірген ғұлама. Оның әдебиет зертеушісі хақындағы қызыметіне академик 3.Қабдолов өте әділ баға берген        «...Данышпан Досмұхамедов мұнымен тынбайды, туған халқының даналығын тек оның өзіне ғана емес, өзге жұрттарға да анық таныту үшін, енді орыс тілінде «Қазахская нородная литература и ее содержание» («Қазақ халық әдебиеті») деген кітап жазып бастырды. Сөз өнері туралы тек осы кітабынан басқа еш нәрсе жазбаса да дәрігер Досмұхамедов тамаша әдебиет зерттеушісі ретінде тарихта қалған болар еді. Өйткені бұл кітап-қазақ әдебиетінің тегі(генезисі)қайнар көзі жайында Халел ашқан Америка. Мұның эпостан қиссаға дейін жіпке тізілген 46 түрлі жанрлық классификацисының өзі мәңгілік маңызын жоймайтын,құнын кемітпейтін әдеби-эстетикалық қисын.
Ал ғұлама ғалым мұнымен де тынбайды."Аламан" деген жинақ, "Исатай-Махамбет",тағы бір кітап бастырып шығады. Соңғы кітапқа алғысөз әрі кіріспе ретінде жазған "Тайманұлы Исатайдың қозғалысы турасында қысқаша мағлұмат"дейтін қысқа емес, ұзын зерттеуі -әдеби-шығармашылық еңбектерінің шыңы.бұл кітап Махамбет жырлары мен Ығылман Шөрековтың атақты "Исатай-Махамбет" дастанының тұңғыш басылымы ғана емес, Махамбеттанудың басы болып табылады. Демек, Қазақ әдебиеттану ғылымының арнаулы бір саласын салып, қалыптастырған тағы да Халел Досмұхамедов деуіміз шарт . Ғұлама Халелдің әдебиет зерттеушісі ретіндегі еңбегіне бұдан артық әділ баға берілмес. Бұл арада атап айтатын бір нәрсе – Халел көп нәрселер туралы, соның ішінде, қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері және олардың шығармалары жөнінде алғаш рет сомды пікір айтқан әдебиетші десек, шындық шеңберінен шыға қоймаймыз. Ол өзінің зерттеу еңбектерінде қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрлерін талдай отырып, әдеби шығармалардың мазмұнына, оларда айтылған сүбелі ойларға арқа сүйеп отырады. Оның әдебиетке қатысты кез-келген шығармасын алып, мынау тек әдебиет туралы жазылған екен деуге келе қоймайды. Ғылым салаларын ғалым көбінесе байланыста жазады .Бұл дегеніміз ғұламаның сегіз қырлы бір сырлы әмбебап тұлға ретіндегі жан-жақты терең білімі мен тылсым терең талғамын көрсетеді.
Халел Досмұхамедұлының негізгі мамандығы дәрігер болғанымен, жан-жақты ғалым екендігін жоғарыда айтып өттік. Сол пікірдің дәлелі оның қазақтың тілі туралы жазған еңбектері болып табылады. Ғалым бұл бағытта бірнеше көлемді зерттеу жұмыстарын жүргізген. Қазақ тілінің теориясы мен грамматикалық ұстанымдары әлі толық қалыптаспай,тиістіғалымдар тарапынан тиянақты шешім қабылданбай тұрған кездің өзінде Х.Досмұхамедұлы мүмкіндігінше ғылыми тұжырымдар жасай білген. Солардың ішінде, әсіресе,қазақтың төл оқулықтарын жасау барысында өз ойларын батыл келтіріп айтып отырады.
Ең бірінші айтатын нәрсе - ғалым ұлттық ғылым тілін қалыптастыру үшін өз тарапынан белгілі бір еңбектер сіңірген. Олардың негізгі бағыты бүгінде өз құнын әлі жойған жоқ. Әсіресе термин және стиль мәселесінде ғалымның айтқан тұжырымдары бүгінгі таңда да назар аударарлық деп білеміз. Өзінің негізгі мамандығы дәрігер, жаратылыстанушы болғаннан кейін осы бағытта жазылған оқулықтардың тілі ол кісінің зерттеу объектілерінің бірі болған.
Жоғарыда айтып өткеніміздей Х.Досмұхамедов атақты, ғұлама ғалым, дәрігер педагог. Ол өмірінің қиын кезеңдеріне қарамастан білімін терең меңгеріп, ізденісін жалғастыра білді. Бүгін міне осы ғұлама, ғалым ХДосмұхамедовтың туылғанына 135 жыл толып. оның атымен аталып отырған біздің Атырау мемлекеттік университетіміз Қазақстанда ең ірі жоғары мемлекеттік оқу орындарынның бірі болып отыр Х.Досмухамедов атымен аталған университетіміз қазақстанға танымал жоғары оқу орындарының бірі болып отырғанына мен мақтаныш тұтамын. Х.Досмұхамедов сияқты ғұлама ғалымдар өз арамыздан да табылса екен жарығы өшпейтін жұлдызымыз Х.Досмұамедов қазақстанға танымал болып қоймай барша әлемнің де жадында жүрсе екен.

1. Досмұхамедұлы X. Таңдамалы (избранное)- Алматы: Ана тілі, 1998.
2. Қорқытов Б. Атырау билері мен батырлары- Алматы: Өлке, 1992.
3. Досмұхамедұлы X. Аламан - Алматы, Ана тілі, 1991.
4. Сыздықов Қ. Керімов Ш. Алқаласа әлеумет. Жыр жинағы- Алматы, 1991.
5. Озғанбай Ө. Ресей Мемлекеттік Думасы және Қазақстан (1905-1917 ж.ж.) - Алматы, 1999.
6. Нұрпейісов Қ.Н. Алаш һәм Алашорда - Алматы 1995.
7. Қойгелдиев М.Қ. Қазақ демократиялық интеллигенциясының 1905-1917-ші жылдардағы қоғамдық- саяси қызметі.
Докторлық диссертацияның авторефераты-Алматы, 1994-28
8. Қойгелдиев М.Қ. Қазақ демократиялық интеллигенциясының 1905-1917-ші жылдардағы қоғамдық- саяси қызметі. Алматы, 1997
9. Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы- Алматы, 1995.
10. Тынышпаев М. История казахского народа. Составители и авторы предословия Такенова А.С., Байғалиев Б.-Алматы: Қазақ университеті. 1993.
11. Озғанай Ө. Ресей мемлекеттік думасы және Қазақстан (1905-1917 ж.ж)- Алматы: 1999.
12. Нұрпейісов К., Құлкенов М., Хабижанов Б., Меклпеов А., Халел Досмүхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы - Алматы Санат, 1996.
13. Табылдиев Х.Б. Есімі ел есінде "Денсаулық" 1995, № 7.
14. Досмұхамедұлы X. Жұқпалы аурулар хақында // "Қазақ" газеті 1914 № 60, № 62.15.     Қазақстан ұлттық энциклопедиясының бас редакциясы - Алматы. 1998.
16. "Қазақ газеті". 1917.
17. Нұрпейісов К.Саяси көзқарас Халел Досмұхамедұлы және оның өмірімен шығармашылығы - Алматы: Санат 1996.
18. Алаш орда. Сборник документов - Алматы: 1992.
19. Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движения. Алаш - Москва. Россия молодая. 1994.
20. Досмұхамедов X. Табиғаттану. І-бөлім Ташкент,1922.
21. Досмұхамедов X. Жануарлар I- бөлім. Қызылорда, 1928.22. Досмұхамедов X. Адамның тән тірлігі. Қызылорда, 1927.
23. Досмүхамедов. X. Денсаулығыңды сақгай біл. Алматы, Балауса, 1997.
24. Алты алаштың мақтанышы Республикалық "Х.Досмұхамедов оқулары" атты ғылыми-практикалық конференңия материалдары. Атырау, 2000.
25. Хабижанов Б. Дәрігерлік қызметі ел ішіндегі жұқпалы аурулармен күрес. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы - Алматы, Санат. 1996.|
26. Досмұхамедов X. Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы. Ташкент, 1924.
27. Сейталиев Қ.Б. Әмбебап ғалым-педагог // Қазақстан мектебі. 1994, № 6.
28. Сейталиев Қ.Б. “Қазақстанда жоғары педагогикалық білім берудің дамуы. Алматы, Республикалық баспа кабинеті 1996.
29. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.К. Педагогика. Астана, 1998.
30. Әубәкіров С. Экология тану. Алматы, 1995.
31. Көшербаев Қ. Қазақ тілі мен әдебиеті - ұлт мәдениетінің тірегі.// Қазақ тілі мен әдебиеті. 2000. № 7.
32. Сыздықов Қ. Керімов Ш. Алқаласа әлеумет. Жыр жинағы. Алматы, 1991.
33. Шәріп Амантай. Абай және үлт // Қазақ әдебиеті. 2000.
34. Әуезов М.О. Әдебиет тарихы- Алматы. 1991
35. Досмұхамедұлы X. Исатай-Махамбет.- Алматы: Өлке, 1991.
36. Х.Досмұхамедұлы атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Хабаршысы. Ғылыми журнал.
37. К.Қожахметова. Мектептің ұлттық тәрбие жүйесі: теория және практика. Алматы. РБК, 1997 ж.
38. С.Қалиев, Қ.Жарықбаев Қазақ тәлім-тәрбиесі. Алматы, 1995.
39. Ә.І.Сембаев. Қазақ совет әдебиетінің тарихы. Алматы, 1967.
40. Қ.Құнантаева. Қазақстанда білім беру ісінің тарихы. Алматы, 1917-1990.
41. ІІІ Республикалық «Досмұхамедов оқулары» Атырау, 2003.
42. Атырау мемлекеттік университеті: бүгіні мен болашағы. Алматы, 2001.
43. Х.Досмұхамедұлының өмірі мен шығармашылығы. Алматы, «Сана» - 1996.
44. Досмұхамедов Х. Таңдамалы. Алматы: «Ана тілі», 1998.
45. ӨРОМА. Р-372 қор 1-тізбе, 15-іс, 51-73 п.
46. ӨРОМА. 17-қор, 1-тізбе, 293-іс, 25 п.
47. Нұрпейісов К., Құлкенов М., Хабижанов Б., Мектепов А., Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы –Алматы Санат, 1996-115 б.
48. ӨРОМА. Р-34 қор 1-тізбе, 293-іс, 25 п.49.   Нұрпейісов К., Құлкенов М., Хабижанов Б., Мектепов А., Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы – Алматы Санат, 1996-133 б.
50. ӨРОМА. Р-34 қор 1-тізбе, 2114-іс, 13 п.
51. ӨРОМА. Р-34 қор 1-тізбе, 2114-іс, 13 п.
52. ӨРОМА. Р-34 қор 1-тізбе, 2114-іс, 13 п.
53. «Сана» 1923 №1.
54. Алтын алаштың мақтанышы. Республикалық оқулары-Атырау, 2000-60 б.
55. ӨРОМА. Р-34 қор 1-тізбе, 2114-іс, 36 п.
56. Досмұхамедов Х. Табиғаттану. І-бөлім Ташкент, 1922, 6-11 б,б.
57. Досмұхамедов Х. Жануарлар І-бөлім Қызылорда 1928, 229 б.
58. Досмұхамедов Х. Жануарлар І-бөлім Қызылорда 1928, 3 б.
59. Досмұхамедов Х. Жануарлар І-бөлім Қызылорда 1928, 3-229 б.
60. Досмұхамедов Х. Адамның тән тірлігі. Қызылорда 1927, 4 б.
61. Досмұхамедов Х. Адамның тән тірлігі. Қызылорда 1927, 308 б.
62. Досмұхамедұлы Х. Бірінші том. Жан саулығы/ Құраст. Проф.Ғ.Әнес.- Алматы: «Арыс» баспасы, 2017. – 432 б.
63. Досмұхамедұлы Х. Екінші том. Тән саулығы/ Құраст. Проф.Ғ.Әнес.- Алматы: «Арыс» баспасы, 2017. – 496 б.
64. Досмұхамедұлы Х. Үшінші том. Жануарлар / Құраст. Проф.Ғ.Әнес.- Алматы: «Арыс» баспасы, 2017. – 536 б.
65. Мұратова А. Х. Досмұхамедұлының Қазақстан ғылымы мен қазақ тілінің дамуында алатын орны. //Қазақ тілі мен әдебиеті. 2000, №4 52-53 бб.
66. Досмұхамедов Х. Денсаулық сақтай біл. Алматы, Балауса 1994. 4 б.
67. Досмұхамедов Х. Денсаулық сақтай біл. Алматы, Балауса 1994. 69 б.
68. Алты алаштың мақтанышы Республикалық «Х.Досмұхамедов оқулары» атты ғылыми-практикалық конференция материалдары. Атырау, 2000. 61-б.
69. Алты алаштың мақтанышы Республикалық «Х.Досмұхамедов оқулары» атты ғылыми-практикалық конференция материалдары. Атырау, 2000. 69-б.
70. Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы (избранное) – Алматы: Ана тілі, 1998, 349 б.
71. ҚРОМА. 693-қор, 47-іс, 123-124.
72. Әлімханова.Р. Халел басқарған «Талап» қауымы. // Ақиқат. 1998 №3 62-64 б.б.
73. 1 Ағартушы Халел. Жинақ /Құраст. Ғ.Қабдолқайырұлы. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. –272 б.

Университет профессорлары Аққали Ахмет пен Сайфулла Сапановтың 2019 жылғы Ресейдің Мәскеу және  Воронеж  қаласына жасаған ғылыми іс-сапары барысында әкелген құжаттарынан

   

   

автор: Базарғалиев Ғабит Бағытжанұлы

Дом в Воронеже, где жил Халел

             Личный экслибрис (книжный знак) Халела

Ставка Халела

Постановление о присвоении имени Халела Досмухамедова Атыраускому университету имени Х. Досмухамедова.

Халел Досмухамедулы – врач пионерского лагеря школы №7 в городе Воронеж

Сборник мероприятий и опубликованных статей в рамках увековечения наследия Халела Досмухамедова

Международная конференция «Теория и практика формирования национального научного языка» 

• • 26 апреля 2024 года доцент кафедры «Психология и педагогика» Атырауского университета, к.п.н. Базаргалиев Габит Бакытжанович принял участие в пленарном заседании Международной научно-теоретической конференции «Теория и практика формирования национального научного языка», организованной Казахским национальным университетом имени аль-Фараби в честь 100-летия Первого съезда казахских ученых. В рамках конференции он выступил с докладом на тему «Халел Досмухамедов и становление высшего образования в Казахстане»
• https://www.instagram.com/p/C6dAmetofCm/?igsh=MWIwZnN6dm1xMzdqMQ==

«Досмухамедовские чтения-2024» 

2. • В Атырауском университете имени Халела Досмухамедова в рамках «Досмухамедовских чтений-2024» состоялась Международная научно-практическая конференция «К.И. Сатпаев и наука в Казахстане», посвященная 125-летию академика Академии наук Казахской ССР Каныша Имантаевича Сатпаева. По итогам конференции был опубликован сборник научных трудов.
   • https://www.facebook.com/share/p/1Afp3ALxXb/

«Халел Досмухамедов – зеркало Алаш» круглый стол 

2. • 10 октября 2024 года в честь 30-летия присвоения имени Халела Досмухамедулы Атыраускому университету состоялся круглый стол «Халел Досмухамедулы – зеркало Алаш». В мероприятии приняли участие профессора университета, которые поделились важными историческими и научными данными. Круглый стол прошел на высоком уровне и оказался полезным для всех участников.
   • https://www.instagram.com/p/DA-1Vl-N9hB/?igsh=cHNtZjg4aHczbjM2

Конкурс научных проектов

• • С 14 по 15 мая 2024 года методический центр образования Кызылкогинского района организовал конкурс научных проектов среди выпускников 11-х классов на тему «Халел и его наследие». Членом жюри конкурса выступил ассоциированный профессор кафедры «Психология и педагогика», кандидат педагогических наук Базаргалиев Габит Бакытжанович. 
  • По итогам конкурса: 
  • - I место заняла Багытжан Айнелья Избасаркызы (Жанашаруа казахская средняя школа) с темой «Халел-лингвист»; 
  • - II место присуждено Нурниязу Айбару (средняя школа имени Г. Сланова) с темой «Учёный века – Халел Досмухамедулы»; 
  • - III место досталось Александре Фатиме (средняя школа имени Б. Аманшина) с темой «Х. Досмухамедулы – исследователь поэзии Мурата».

В апрельском и июньском номерах университетской газеты были опубликованы статьи «Учёный века» и «Университет, носящий имя Халела».

https://asu.edu.kz/ru/media/newspaper/19152/

Если ты подумаешь о сотнях, тысячах казахов, получающих высшее образование, то поймёшь: этот народ также способен трудиться и двигаться вперёд. Это означает, что однажды он займёт одно из почётных мест в мире и станет второй Японией.

Для получения образования требуется много труда и огромного терпения. Путей к знаниям много. Наиболее важные – хорошая школа и образованный учитель. Кроме того, нужны книги, написанные понятным для всех языком..

Наше время – эпоха культуры, а к культуре приводит знание. Знание приходит постепенно, и чтобы быть образованным, нужно много трудиться..

Без труда нет знаний. Думать, что можно просветить народ и быстро сделать его культурным без усилий – безрассудство..

Народ сохраняет свой язык, пока остается независимым. Язык народа разрушают влияние культурных наций, которые берут за образец культуру соседних народов.

В нашем опыте казахский язык — богатый язык. Однако его терминология и структура еще не были упорядочены для науки. Если казахский язык будет систематизирован в научном направлении, он ни в чем не уступит другим языкам, и мы должны в это верить..

Разрушению языка народа в первую очередь способствуют образованные люди. Они наиболее подвержены внешним влияниям и становятся проводниками изменений родного языка..

Если язык школы и издательств правильный, он обогащает, развивает и процветает вместе с народом. Если же в школе и печати используется смешанный, запутанный язык, то такой народ – несчастный народ, и его язык неизбежно разрушится. Заимствуя чужие слова, необходимо подстраивать их под законы нашего языка. В мире не существует ни одного языка, который бы принимал иностранные слова без изменений.

В детстве получивший хорошее образование в национальной школе человек не забывает законов родного языка и, используя иностранные слова, пытается произносить их согласно правилам своего языка, из-за чего может путаться.

Хорошо зная родной язык и свободно говоря на чужом — это радость. А не зная родного языка, говорить на чужом — это печаль. Подражать чужому языку, не зная собственного, — большая ошибка. Об этом не должны забывать ни образованные люди, ни учащиеся.

Язык — это душа народа. Народ, не знающий своего языка, не может быть полноценным народом. Народ, стремящийся к культуре, прежде всего изменяет свой язык, а затем разрушает его. Народ, потерявший свой язык, обречен на исчезновение. Необходимо не искажать, а совершенствовать язык, рассматривать условия его сохранения, демонстрировать примеры народной и художественной литературы, знакомить с её выразительными формами.

Наш казахский народ, пробудившись, стремится догнать те народы, которые ушли вперёд в состязании за культуру. Основой культуры является знание. К знанию приходят через язык. У образованных народов язык бывает богатым..

Народ, стремящийся к культуре, в первую очередь изменяет свой язык. Вместе с приходящими извне знаниями появляются новые слова, объясняющие обычаи, законы и новшества. Большинство новых слов в языке будет заимствовано у более культурных народов.

Простой народ очень осторожен. Он не принимает вещи, которые вредят его быту, традициям и национальному единству. Как он с опаской впускает в свое окружение чужеземцев, опасаясь разрушения своего уклада, так же тщательно отбирает и заимствованные слова — проверяет, исследует, изменяет и приспосабливает их к особенностям родного языка.

Поэтический дар — это особое искусство, которое природа выбирает и дарует лишь немногим избранным. Сохранение языка, его совершенствование, обогащение и оттачивание — это великая обязанность, возложенная на поэтов.

Оружием литературного языка являются печать и школа. Печать и школа — это невероятно мощное оружие, способное оказывать огромное влияние. Язык, который используется в печати и школе, неизбежно со временем укореняется в народе.